از آرامگاه شیخ صفی تا موزه لندن؛ سرگذشت شگفت‌انگیز فرش اردبیل

فرش اردبیل، به‌ویژه «فرش شیخ صفی الدین اردبیلی» یا «فرش اردبیل موزه ویکتوریا و آلبرت»، یکی از مشهورترین و تاریخی‌ترین فرش‌های جهان و نمادی درخشان از هنر و فرهنگ ایرانی است. این فرش نه تنها از نظر زیبایی و طرح، بلکه از نظر تاریخی و معنوی نیز حائز اهمیت فراوان است.

### تاریخچه و پیشینه:
فرش اردبیل در اصل یک جفت فرش بوده که در نیمه اول قرن دهم هجری قمری (معادل قرن شانزدهم میلادی و دوران حکومت صفویان) بافته شده است. این فرش‌ها به دستور شاه تهماسب اول صفوی (یا به روایتی به دستور شاه طهماسب) برای آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی، نیای بزرگ خاندان صفوی و عارف نامدار، بافته شدند. آرامگاه شیخ صفی در اردبیل، هم به عنوان یک مکان معنوی و هم به عنوان نماد مشروعیت حکومت صفویان، از اهمیت بالایی برخوردار بود.

### مشخصات هنری:
- **طرح و نقش**: طرح اصلی فرش، یک ترنج بزرگ (شمسه) در مرکز با کتیبه‌هایی در اطراف و چهار محراب در چهار طرف است. نقش‌های اسلیمی، گل‌های ختایی و نگاره‌های پیچیده، هماهنگی و تعادل چشمگیری ایجاد کرده‌اند.
- **رنگ‌آمیزی**: استفاده از رنگ‌های طبیعی و پایدار، مانند لاکی سیر، آبی نیلی، سبز، کرم و طلایی، که تا امروز بخش زیادی از جلوه خود را حفظ کرده‌اند.
- **ابعاد**: هر یک از فرش‌ها حدود ۱۰٫۵ متر در ۵٫۳ متر (۳۴ فوت در ۱۷ فوت) است.
- **تکنیک بافت**: با گره فارسی (نامتقارن) و با تراکم بالا بافته شده که نشان‌دهنده مهارت بالای بافندگان آن دوره است.

### کتیبه تاریخی:
یکی از وجوه منحصربه‌فرد فرش اردبیل، وجود کتیبه‌ای شعری است که تاریخ بافت و نام بافنده را مشخص می‌کند. بخشی از کتیبه چنین است:
**«به جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در، حواله گاهی نیست»**
و در انتها نام بافنده: **«عمل بنده درگاه مقصود کاشانی»** (یا بنا بر برخی خوانش‌ها «عبدالکریم» یا «مقصود کاشانی») و تاریخ **۹۴۶ هجری قمری (۱۵۳۹-۱۵۴۰ میلادی)** ذکر شده است.

### سرنوشت فرش‌ها:
در اواخر قرن نوزدهم، آرامگاه شیخ صفی دچار آسیب و غفلت شد. در این دوره، دو فرش اردبیل به فروش رسیدند. یکی از آن‌ها توسط شرکت «زیگلر» خریداری شد و بعدها در سال ۱۸۹۳ موزه ویکتوریا و آلبرت لندن آن را خرید. این فرش پس از مرمت، در تالار اصلی موزه نصب شد و به یکی از جاذبه‌های مهم آن تبدیل گردید.
فرش دوم نیز به سرنوشتی مشابه دچار شد، اما آسیب بیشتری دید و بخش‌هایی از آن از بین رفت. باقی‌مانده‌های این فرش در موزه هنر لس‌آنجلس و موزه هنرهای دستی وین نگهداری می‌شود.

### اهمیت و نمادگرایی:
- **نماد حکومت صفوی**: بافت این فرش‌ها نشان‌دهنده پیوند عمیق هنر و مذهب در دوره صفوی و تأکید بر مشروعیت دینی این سلسله است.
- **اوج هنر فرشبافی**: فرش اردبیل را می‌توان نقطه اعلای هنر فرشبافی ایرانی در دوره صفوی دانست که الهام‌بخش بافندگان پس از خود شد.
- **نماد وحدت و تعادل**: طرح متقارن و هماهنگ آن، نمادی از جهان‌بینی منظم و مبتنی بر وحدت در عین کثرت است.

### فرش اردبیل امروز:
فرش اردبیل نه فقط یک اثر موزه‌ای، بلکه به نمادی جهانی از هنر ایرانی تبدیل شده است. این فرش بارها در نمایشگاه‌های معتبر جهانی به نمایش درآمده و مورد مطالعه پژوهشگران قرار گرفته است. همچنین، طرح‌ها و نقش‌های آن الهام‌بخش هنرمندان و طراحان فرش در سراسر جهان بوده است.

در مجموع، فرش اردبیل به عنوان یک شاهکار هنری، تاریخی و معنوی، گواهی پایدار بر تمدن عمیق و خلاقیت هنرمندان ایرانی در عصر طلایی صفویه است.

نویسنده : محمد اسلامی